Ο μεταφραστής ως αναγνώστης

Dora de Houghton Carrington 1916 "Lytton Strachey"

Dora de Houghton Carrington, «Lytton Strachey», 1916

ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗ

Όταν ο μεταφραστής παίρνει ένα λογοτεχνικό κείμενο προς μετάφραση στα χέρια του και το διαβάζει, το κάνει ξεκάθαρα από τη θέση του αναγνώστη. Βυθίζεται σε αυτό, ταυτίζεται και συμπάσχει με τους χαρακτήρες του, προσπαθεί ενίοτε να λύσει το μυστήριο του βιβλίου, να το νιώσει, να αντλήσει τη χαρά από την ανάγνωσή του που θα αντλούσε ο καθένας μας. Είναι όμως ο μεταφραστής ένας κοινός αναγνώστης; Μπορεί να διαχωρίσει τη δουλειά από τη διασκέδασή του; Η απάντηση στα ερωτήματα αυτά δεν μπορεί να είναι μία και καθολική.

Ο Γιούρι Λότμαν ταξινόμησε τους αναγνώστες λογοτεχνικών κειμένων σε τέσσερις κατηγορίες: α) τον αναγνώστη που είναι ικανός να αποσπά από το κείμενο μόνο μια άποψη του κειμένου και να τη χρησιμοποιεί κατά το δοκούν, β) τον αναγνώστη που μπορεί να κατανοεί πλήρως όλες τις δομές και τα νοήματα ενός κειμένου, γ) εκείνο τον αναγνώστη που επικεντρώνεται μόνο στο νόημα του κειμένου αφήνοντας κατά μέρος τα γλωσσικά, συντακτικά ή γραμματικά μέρη από τα οποία συντίθεται και δ) τέλος, τον αναγνώστη που ανακαλύπτει στοιχεία του κειμένου που δεν συνάδουν με τις συνήθειες ή την ιδεολογία της σημερινής εποχής και έτσι καταλήγει να χρησιμοποιεί μόνο εκείνα τα νοήματα που έχουν παραμείνει διαχρονικά και εξυπηρετούν τον σκοπό του.

Από τις παραπάνω κατηγορίες, θα μπορούσαμε αβίαστα να πούμε πως ο μεταφραστής ανήκει στη δεύτερη, στον ιδανικό κατά κάποιο τρόπο αναγνώστη, ο οποίος όχι μόνο κατανοεί οποιαδήποτε γλωσσολογική ή νοηματική πλευρά του κειμένου, αλλά έχει ταυτόχρονα τη δυνατότητα να την αναπαράγει στη γλώσσα-στόχο. Είναι εκείνος που μπορεί με ευκολία να περνάει από τη μια όχθη ενός κειμένου στην άλλη, απολαμβάνοντας την ανάγνωση στη μια όχθη και αναλύοντας το κείμενο στα γλωσσικά και νοηματικά μέρη του, ώστε να το αποδώσει, στην άλλη. Έτσι, την ώρα που γίνεται η ανάγνωση ενός μυθιστορήματος, διηγήματος ή ποιήματος από τον μεταφραστή, μέσα στο μυαλό του γίνονται οι διεργασίες που υπαγορεύει το επάγγελμά του και κάθε λέξη φιλτράρεται, κάθε πρόταση αναλύεται, κάθε νοηματικό σύνολο γίνεται προσπάθεια να κατανοηθεί. Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να πούμε πως ο αναγνώστης-μεταφραστής κάνει μια προ-μετάφραση μέσα στο μυαλό του την ώρα της ανάγνωσης, δίνοντας όμως ταυτόχρονα χώρο και χρόνο στον εαυτό του να συμπεριφερθεί σαν κοινός αναγνώστης, απολαμβάνοντας το λογοτεχνικό κείμενο και σχηματίζοντας και ο ίδιος μια όσο το δυνατόν αντικειμενική κρίση για αυτό που διαβάζει. Επομένως, η απάντηση στο ερώτημα αν ο μεταφραστής μπορεί να απεκδυθεί την ιδιότητά του, ώστε να διαχωρίσει τη δουλειά από την ευχαρίστησή του, είναι διττή. Ναι μεν έχει την ευχέρεια να λειτουργήσει και από τις τέσσερις παραπάνω θέσεις του αναγνώστη, αλλά και μπορεί να επικεντρωθεί στη δεύτερη θέση και να αποτελέσει τον ιδανικό αναγνώστη, όπως προείπα.

Επιπρόσθετα, ο αναγνώστης, ανάλογα με το επίπεδο των γνώσεών του, μπορεί ακόμα και να κατέχει θέση κριτή όσον αφορά τη δουλειά του μεταφραστή. Έτσι, αποκτά ακόμα μεγαλύτερη σημασία, από την ομολογουμένως σπουδαία, που ήδη κατείχε για τον μεταφραστή. Η σχέση τους, λοιπόν, ενισχύεται και ο «παιδευμένος» αναγνώστης αποκτά διαφορετικό ρόλο από αυτόν που κατείχε παλαιότερα. Εάν τυχόν γνωρίζει και μιλάει τη γλώσσα-πηγή, τότε μπορεί να κρίνει το έργο του μεταφραστή και να τον διορθώσει μέσα στο μυαλό του – στη διάρκεια της ανάγνωσης – βάζοντας τον εαυτό του στη θέση του και απαντώντας στο ερώτημα «Εγώ πώς θα το μετέφραζα;» Εάν αντίθετα, δεν γνωρίζει τη γλώσσα-πηγή, τότε ίσως μεν να μην μπορεί να κρίνει τη μετάφραση αυτή καθαυτή, ανακαλύπτοντας την αντιστοιχία μεταξύ των λέξεων και εκφράσεων, αλλά μπορεί να κατανοήσει και να εντοπίσει τα σημεία που ο μεταφραστής σκόνταψε στο πρωτότυπο κείμενο και να διορθώσει και πάλι μέσα στο μυαλό του τις αποδόσεις του μεταφραστή στη γλώσσα-στόχο.

Βλέπουμε, λοιπόν, πως η αυτονόητη σχέση μεταφραστή-αναγνώστη είναι πολυεπίπεδη και αυτή ακριβώς η σχέση είναι που πρέπει να καθοδηγεί τον μεταφραστή όσο δουλεύει πάνω σε ένα κείμενο. Ο άγνωστος αναγνώστης αποτελεί στην ουσία για τον μεταφραστή τον στόχο που θέλει να επιτύχει: η απόλαυση του πρώτου εξαρτάται από την επιτυχημένη μετάφραση του δεύτερου. Και όσο ο ίδιος ο μεταφραστής βάζει τον εαυτό του στη θέση του αναγνώστη του και αντιλαμβάνεται τον τρόπο που ο τελευταίος κατανοεί ένα βιβλίο, τόσο οι μεταφράσεις λογοτεχνικών κειμένων θα είναι ολοένα πιο άρτιες, αρμονικές και, τολμώ να πω, μεστές από νοήματα.

 

2 Responses to “Ο μεταφραστής ως αναγνώστης”

  1. brexians

    Reblogged this on Νότια του Βασιλείου της Δανιμαρκίας and commented:
    ο μεταφραστής βάζει τον εαυτό του στη θέση του αναγνώστη του και αντιλαμβάνεται τον τρόπο που ο τελευταίος κατανοεί ένα βιβλίο, τόσο οι μεταφράσεις λογοτεχνικών κειμένων θα είναι ολοένα πιο άρτιες, αρμονικές και, τολμώ να πω, μεστές από νοήματα.

    Αρέσει σε 1 άτομο

    Απάντηση
    • Philadelphus Magazine

      Ο ρόλος του μεταφραστή ως φορέα επικοινωνίας μεταξύ αναγνώστη και συγγραφέα είναι άλλη μία από τις πολλές δεξιότητες που οφείλει να έχει εν εγρηγόρσει ένας μεταφραστής. Όπως σωστά αναφέρατε, ο τελικός αποδέκτης πρέπει να τυγχάνει ιδιαίτερης προσοχής από τον μεταφραστή καθώς εκείνος είναι ο πλέον σημαντικός κριτής του.

      Μου αρέσει!

      Απάντηση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Basic HTML is allowed. Your email address will not be published.

Subscribe to this comment feed via RSS

Αρέσει σε %d bloggers: