Εντός: μια εκ των έσω ματιά στη μετάφραση ενός ποιήματος

Pablo Picasso, "Bread and Fruit Dish on a Table" (1909)

Pablo Picasso, «Bread and Fruit Dish on a Table» (1909)

της Μαρίνας Τατιάνας Ραπακούλια

 

Πριν από λίγους μήνες είχα τη χαρά να μεταφράσω ένα ποίημα από τα Ισπανικά στα Αγγλικά και να το δω μάλιστα δημοσιευμένο. Χάρη στη μεσολάβηση ενός φίλου – τον οποίο ευχαριστώ θερμά τόσο για την ευκαιρία αυτή όσο και για τις εύστοχες παρατηρήσεις του σχετικά με τη μετάφραση – συνεργάστηκα με τον ζωγράφο και φωτογράφο Δημήτρη Γέρο για τη μετάφραση της αλληλογραφίας που αφορούσε την έκδοση του βιβλίου του Dimitris Yeros «Photographing Gabriel García Márquez» από τις εκδόσεις Kerber. Στο βιβλίο αυτό, με φωτογραφίες του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες από τα τελευταία χρόνια της ζωής του στον προσωπικό του χώρο, περιλαμβάνεται και η φωτογραφία ενός χειρόγραφου ποιήματος που υπήρχε καδραρισμένο στο σπίτι του.

Πρόκειται για το ποίημα «Interior» του Κολομβιανού ποιητή Εδουάρδο Καρράνσα (Eduardo Carranza). Έχει δημοσιευτεί στη συλλογή ποιημάτων του «Los pasos contados» («Μετρημένα βήματα»). Ο Γκαρσία Μάρκες αναφέρει το ποίημα αυτό στο κείμενό του «La penitencia del poder» («Η μετάνοια της εξουσίας»), που αφορά την 70η επέτειο των γενεθλίων του πρώην προέδρου της Κολομβίας Μπελισάριο Μπετανκούρ και που προσυπογράφεται από πολλούς ποιητές, μεταξύ αυτών και από την κόρη τού Καρράνσα, Μαρία Μερσέδες – επίσης ποιήτρια.

 

Interior

 

Los ojos que se miran
a través de los ángeles domésticos
del humo de la sopa.
En la botella brilladora canta
el ruiseñor del vino.

Reluce y tintinea lo visible
en la fruta, el reloj, la porcelana.
El pan abre su mano cereal
sobre el mantel. Las flores.
En el grabado antiguo toca el arpa
una muchacha de mil ochocientos.
El cigarrillo como que te asciende
la mano. Y una puerta se entreabre
sobre la sala silenciosa y tersa:
y más allá un huerto se presiente
o tal vez el recuerdo de un jardín.
En el espejo estás ya como ausente.
Por un instante se detiene todo
y escuchamos, absortos, lo invisible
de la noche que se abre a nuestro ensueño.
Con el café llega un país lejano.

El tiempo nada puede.
Todas estas son cosas inmortales.

 


 

Με αφορμή τη δημοσίευση της αγγλικής μετάφρασης στον Φιλάδελφο, μου ζητήθηκε να πω δυο λόγια για τη μεταφραστική διαδικασία. Ομολογώ ότι τα βρήκα δύσκολα. Η διαδικασία της μετάφρασης, ιδίως της λογοτεχνικής, δεν είναι κάτι το οποίο συλλογίζομαι ενώ το κάνω. Από την άλλη, έχω διαβάσει διάφορα θεωρητικά κείμενα σχετικά με το θέμα και αναπόφευκτα θα με έχουν επηρεάσει. Θα κάνω ωστόσο μια προσπάθεια να την περιγράψω σαν να την παρακολουθούσα ανεπηρεάστη και αμέτοχη και να μεταφέρω εδώ τις παρατηρήσεις μου.

Έχει ειπωθεί πως η μετάφραση είναι η βαθύτερη ανάγνωση ενός κειμένου. Πράγματι κάθε μετάφραση και πολύ περισσότερο η λογοτεχνική είναι μια πολύ βαθιά ανάγνωση. Όσο βαθύτερη η ανάγνωση, τόσο πιο εύστοχη η μετάφραση. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αναλύσουμε το περιεχόμενο. Η ανάλυση είναι για τους κριτικούς. Εμείς θέλουμε να βυθιστούμε στο κείμενο, να το αφήσουμε να μας διαποτίσει.

Ο μεταφραστής πρέπει να μπει όσο μπορεί περισσότερο στο πετσί του συγγραφέα με τον τρόπο που το κάνει ο αναγνώστης, βιωματικά και όχι αναλυτικά. Πρέπει να νιώσει όπως θα ένιωθε εκείνος όταν έγραφε το συγκεκριμένο κείμενο. Πρέπει να αναπαραγάγει το κλίμα. Πρέπει να μεταφέρει την αίσθηση, όχι τις φράσεις. Φυσικά πρέπει να διατηρήσει τις ιδιαιτερότητες του ύφους και της δομής, αλλά για να το πετύχει αυτό θα πρέπει να αποδομήσει μέσα του το κείμενο και να το ανασυντάξει στη γλώσσα στόχο, σε μορφή όχι πανομοιότυπη αλλά ταυτόσημη.

Ειδικά στην ποίηση, έχουμε να μεριμνήσουμε για τη διατήρηση ενός πολύ ιδιαίτερου στοιχείου ζωτικής σημασίας: τη μουσικότητα. Αναφέρομαι σε όλα τα μορφολογικά στοιχεία που δίνουν στο ποίημα τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του, είτε είναι ρυθμός, είτε μέτρο, είτε ομοιοκαταληξία, είτε παρήχηση, είτε οτιδήποτε άλλο. Και στον πεζό λόγο υπάρχει βεβαίως μουσικότητα, αλλά ο ρόλος της στην συνολική αίσθηση του κειμένου είναι μικρότερος και η απόδοσή της κατά κανόνα ευκολότερη (φυσικά υπάρχουν και τρανταχτές εξαιρέσεις). Ενώ στο ποίημα η μουσικότητα είναι κεντρικό στοιχείο: αν χαθεί αυτή, δεν μιλάμε πλέον για ποίημα.

Προσωπικά ενστερνίζομαι την άποψη ότι στην μετάφραση της ποίησης προτεραιότητα είναι να κρατήσουμε τη μουσικότητα και την αίσθηση, έστω κι αν αυτό σημαίνει ότι θα χάσουμε κάτι από το «νόημα». Ο Ουμπέρτο Έκο στο βιβλίο του «Επιμύθιο στο Όνομα του Ρόδου» σχολιάζει πόσο ανυπόφορο είναι να απαγγέλλουμε ποιήματα αγνοώντας το μέτρο του στίχου, σαν να διαβάζαμε πρόζα, προκειμένου να σταθούμε στο περιεχόμενο. Επισημαίνει ότι για να διαβαστεί ένα ποίημα πρέπει να δεχτούμε τον μελωδικό ρυθμό που θέλησε ο ποιητής. Λέει χαρακτηριστικά ότι είναι καλύτερα να απαγγέλλεις Δάντη σαν να ήταν στιχάκια ημερολογίων παρά να σέρνεσαι πίσω από το νόημα, με οποιοδήποτε τίμημα. Πιστεύω ότι αυτό που ισχύει για την απαγγελία, ισχύει τηρουμένων των αναλογιών και για τη μετάφραση. Ίσως να μην είναι πάντα εφικτό να κρατήσουμε το μέτρο που επέλεξε ο ποιητής για το πρωτότυπο, χρειάζεται όμως να υπάρχει μέτρο και χρειάζεται να δημιουργεί την ίδια αίσθηση με κάποιον τρόπο (φερ’ ειπείν, αν μεταφράζουμε ένα δημοτικό τραγούδι, ίσως επιλέξουμε μια συνήθη φόρμα δημοτικού τραγουδιού της γλώσσας στόχου για το μετάφρασμα, έστω κι αν αυτή η φόρμα διαφέρει από εκείνη της γλώσσας πηγής, διότι θα δημιουργήσει στον αναγνώστη την αντίστοιχη εντύπωση). Σίγουρα το νόημα είναι ουσιώδες, στην πραγματικότητα όμως μεγάλο μέρος του νοήματος στην ποίηση μεταφέρεται μέσα από τη μουσικότητα. Χωρίς αυτήν αλλοιώνεται σε βαθμό τέτοιο ώστε να χάνουμε τον στόχο της μετάφρασης.

Γι’ αυτό όταν καταγίνομαι με στίχους, είτε ποιήματα είτε τραγούδια, αφήνω λίγο κατά μέρος το περίφημο «τι θέλει να πει ο ποιητής» και ακούω, απλώς ακούω. Διαβάζω και ξαναδιαβάζω μέσα μου τους στίχους, λικνίζομαι στον ρυθμό τους, χορεύω με το νου μου. Αφήνω τη μουσική τους να με κατακλύσει. Μπορεί να το αφήσω να τριγυρίζει στο μυαλό μου για λίγη ώρα ή για μέρες. Ώσπου να έρθει η στιγμή που μπορώ να το τραγουδήσω στην άλλη γλώσσα. Και τότε κάθομαι και γράφω – γρήγορα, ρυθμικά, χωρίς παύσεις. Κάποιος που θα με δει θα νομίσει ίσως ότι βιάζομαι, στην πραγματικότητα όμως ακολουθώ απλώς τον ρυθμό των στίχων. Δεν κάθομαι να σκεφτώ, επειδή έχω ήδη σκεφτεί – ή μάλλον έχω νιώσει – και τώρα είναι η στιγμή της σύνθεσης. Αν κάτι δεν μου βγαίνει αμέσως αυθόρμητα, το αφήνω κενό για να το ξαναδώ αργότερα, ώστε να μη χάσω τη ροή.

Αφού απλώσω στο χαρτί την πρώτη αυτή εκδοχή, διαβάζω και ξαναδιαβάζω το μεταφρασμένο κείμενο. Το ακούω, το αισθάνομαι, κοιτάζω να δω αν μου αφήνει την ίδια αίσθηση που μου άφησε και το πρωτότυπο. Κάνω διορθώσεις, αλλαγές όπου κρίνω ότι χρειάζεται – συνήθως λίγες. Κάποιες φορές κολλάω σε κάποια λέξη ή φράση και τότε την αφήνω για να την ξαναδώ άλλη στιγμή. Να φύγει λίγο το μυαλό, να πάει σε άλλα πράγματα και να ξαναγυρίσει.

Όταν ολοκληρωθεί κι αυτή η διαδικασία, ξαναδιαβάζω το πρωτότυπο και μαζί το μετάφρασμα. Τρεις, τέσσερις, πέντε, έξι φορές, όσες χρειαστεί για να βεβαιωθώ ότι ακούγονται όσο το δυνατόν πιο όμοια – όχι όμως περισσότερες. Από μια στιγμή και μετά η πολλή επανεξέταση είτε γίνεται φαύλος κύκλος, είτε γυρίζει σε ανάλυση.

Και κάπως έτσι το ποίημα του Καρράνσα πέρασε από τα Ισπανικά στα Αγγλικά.

 

Interior

 

The eyes that look at you
through the domestic angels
of the steaming soup.
In the bright bottle
the wine nightingale sings.

The visible shines and tinkles
in the fruit, the clock, the porcelain.
The bread spreads its cereal hand
on the tablecloth. The flowers.
In the old engraving, playing the harp,
a girl of the nineteenth century.
The cigarette seems to raise
your hand. And a door ajar
leads to the silent, polished lounge:
beyond it one senses an orchard
or maybe the memory of a garden.
In the mirror you look already absent.
Everything pauses for an instant
and we listen, absorbed, to the invisible
of the night that opens to our daydream.
A far country arrives with the coffee.

Time is powerless.
All these are things immortal.


Μου άρεσε τόσο πολύ το ποίημα και η εμπειρία της μετάφρασής του, ώστε ήταν επόμενο να το μεταφέρω και στα Ελληνικά. Είναι παράξενο, αλλά μου φάνηκε πιο δύσκολο απ’ ό,τι η μετάφραση προς τα Αγγλικά. Η κοινή ρίζα των λατινικών βοηθάει, οι σύντομες φόρμες της γλώσσας επίσης. Επίσης, η ελληνική μετάφραση είναι λιγότερο πιστή (με την έννοια της κυριολεξίας) στο πρωτότυπο, διότι οι διαφορές των δύο γλωσσών δεν διευκολύνουν τη λεκτική και φραστική ταύτιση. Ελπίζω όμως ότι είναι εξίσου πιστή στο πνεύμα, αν όχι στο γράμμα.

Ένα σχόλιο μόνο για τον τίτλο: interior σημαίνει εσωτερικό και όπως παρατήρησε εύστοχα ένας φίλος, αναφέρεται στο εσωτερικό ενός σπιτιού. Απέρριψα ωστόσο τη λέξη «εσωτερικό» ως τίτλο διότι δεν μου άφηνε την ίδια αίσθηση όπως το «interior» και προτίμησα τον τίτλο «εντός». Αν πρέπει να το εκλογικεύσω, θα πω ότι το εσωτερικό αυτού του σπιτιού, έτσι όπως μας παρουσιάζεται, ταυτίζεται με τη θαλπωρή, την οικειότητα, τα μύχια της ψυχής. Είναι η μαγική όψη της καθημερινότητας που κρατάμε φυλαγμένη εντός μας.

 

Εντός

 

Τα μάτια που κοιτάζονται
μέσ’ απ’ τους σπιτικούς αγγέλους
του αχνού της σούπας.
Στη λαμπερή μποτίλια τραγουδά
το αηδόνι του κρασιού.

Αστράφτει, κουδουνίζει το ορατό
στα φρούτα, το ρολόι, την πορσελάνη.
Το ψωμί απλώνει το σταρένιο χέρι του
στο τραπέζι. Τα λουλούδια.
Στο παλιό κάδρο παίζει άρπα
μια κοπέλα του περασμένου αιώνα.
Το τσιγάρο σαν ν’ ανασηκώνει
το χέρι σου. Μια πόρτα μισανοίγει
στη σιωπηλή, λουστραρισμένη σάλα:
πιο πέρα η αίσθηση ενός περιβολιού
ή ίσως η ανάμνηση ενός κήπου.
Στον καθρέφτη μοιάζεις κιόλας απούσα.
Για μια στιγμή όλα κοντοστέκουν
προσηλωμένοι ακούμε το αόρατο
της νύχτας μες στο ονειροπόλημά μας.
Ο καφές φέρνει μια χώρα μακρινή.

Ο χρόνος είναι ανήμπορος.
Όλα τούτα είναι πράγματα αθάνατα.


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Basic HTML is allowed. Your email address will not be published.

Subscribe to this comment feed via RSS

Αρέσει σε %d bloggers: